İş kazası, çalışanın iş yerinde ya da iş nedeniyle başka bir yerde uğradığı her türlü bedensel zarara verilen genel addır. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 13. maddesi iş kazasını tanımlar; 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ise işverenin yükümlülüklerini düzenler. Bu rehberde, iş kazası geçiren çalışanın SGK'dan alacağı haklar ile işveren aleyhine açılabilecek tazminat davalarını detaylıca ele alıyoruz.

İş Kazası Sayılma Şartları

Bir olayın "iş kazası" sayılabilmesi için aşağıdaki durumlardan en az birinin gerçekleşmesi gerekir:

• Sigortalının iş yerinde bulunduğu sırada,
• İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle,
• Bir işverene bağlı olarak çalışan sigortalının görevli olarak başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda,
• Emziren kadın sigortalının iş mevzuatı gereğince çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda,
• Sigortalının işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidip gelmesi sırasında uğradığı kaza.

İş Kazası Bildirimi: Süreler ve Sorumluluklar

İşveren, iş kazasını kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK'ya bildirmek zorundadır. Aksi halde, idari para cezası ve sigorta primlerinin geç ödenmesinden doğan tüm yükümlülükler işverenin üzerinde kalır.

• İşveren: 3 iş günü içinde SGK'ya bildirim
• Çalışan/yakını: Kolluk kuvvetlerine derhal bildirim (özellikle ağır yaralanma/ölüm halinde)
• Sağlık kuruluşu: SGK'ya elektronik bildirim

SGK'dan Alınabilecek Haklar

1) Sağlık Hizmetleri

İş kazası geçiren sigortalı, hastalık katılım payı ödemeksizin tüm tedavi masraflarını SGK kapsamında karşılar. Protez, ortez, iyileştirme araç-gereç giderleri de bu kapsamdadır.

2) Geçici İş Göremezlik Ödeneği

İş kazası nedeniyle iş göremez raporu alan sigortalıya, raporlu olduğu günler için günlük kazancın 2/3'ü oranında ödenek verilir. İlk günden itibaren ödenir; istirahat raporlu süre boyunca devam eder.

3) Sürekli İş Göremezlik Geliri

Kaza sonucu çalışma gücünden en az %10 oranında kayba uğrayan sigortalıya bağlanır. Tutar, sigortalının ortalama günlük kazancı × maluliyet oranı × 30 üzerinden hesaplanır.

4) Ölüm Geliri ve Cenaze Yardımı

İş kazası ölümle sonuçlanırsa hak sahiplerine (eş, çocuk, anne-baba) ölüm geliri bağlanır. Cenaze yardımı ödeneği de SGK tarafından karşılanır.

İşverenden Talep Edilebilecek Tazminatlar

SGK'dan alınan haklar, çalışanın gerçek zararının yalnızca bir kısmını karşılar. Aradaki fark ve manevi yıkım için işverene karşı tazminat davası açılır.

Maddi Tazminat Kalemleri

• Kazanç kaybı: Çalışanın iş kazası nedeniyle uğradığı toplam gelir kaybından, SGK'nın ödediği gelirler düşülür. Aradaki fark işverenden istenir.
• Tedavi giderleri: SGK'nın karşılamadığı kısımlar (özel hastane farkı, refakatçi giderleri vb.).
• İş gücü kaybı tazminatı: Sürekli iş göremezlik durumunda ömür boyu uğrayacağı kayıp.
• Bakıcı gideri: %50 ve üzeri maluliyet halinde günlük bakım için harcanan tutar.

Manevi Tazminat

Çalışanın yaşadığı acı, üzüntü ve psikolojik yıkıma karşılık takdir edilir. Yargıtay 21. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre kazanın ağırlığı, çalışanın aile durumu, kusur dağılımı ve tarafların ekonomik durumu dikkate alınır.

Kusur Oranı Tespiti

İş kazası tazminat davasında en kritik unsurdur. İş Sağlığı ve Güvenliği Bilirkişi Raporu ile belirlenir. Tipik dağılımlar:

İş Kazası Davası Açma Süreci

1. SGK'ya iş kazası bildirimi yapılır.
2. Sürekli iş göremezlik raporu için SGK Sağlık Kurulu'ndan maluliyet oranı belirlenir.
3. Aktüer raporu ile gerçek zarar hesaplaması çıkarılır.
4. İş Mahkemesi'nde dava açılır (görevli mahkeme: İş Mahkemeleri Kanunu m.5).
5. Yargılama sürecinde iş güvenliği bilirkişisi ile aktüer raporları karşılaştırılır.

Zamanaşımı

İş kazasından doğan tazminat alacakları için zamanaşımı süresi 10 yıldır (TBK m.146). Ceza zamanaşımı daha uzunsa o süre uygulanır.

Örnek Hesaplama: %35 Maluliyet, 30 Yaşındaki Çalışan

Aylık net 22.000 TL gelir, %35 sürekli maluliyet, işveren kusur oranı %80 varsayımıyla (TRH 2010, aktüeryal yöntem):

• Brüt sürekli iş göremezlik tazminatı: ~3.150.000 TL
• SGK gelir indirimi: ~750.000 TL
• İşveren kusur oranı uygulanmış net: ~1.920.000 TL

Sıkça Sorulan Sorular

İş yerinde değil, eve giderken kaza geçirdim. İş kazası mı?

Eğer işveren tarafından sağlanan bir taşıtla iş yerine gidiş-geliş sırasında olduysa iş kazasıdır. Kişisel araç ya da toplu taşıma ile gerçekleşen kazalar genellikle iş kazası sayılmaz.

İşverenle anlaşıp tazminatı feragat ettim, sonradan hak talep edebilir miyim?

Mahkemece denetlenmemiş feragat anlaşmaları, işçinin korunması ilkesi gereği geçersiz sayılabilir. Yargıtay'ın yerleşik içtihatları çerçevesinde gerçek zarar tespit edildiğinde fark talep edilebilir.

SGK iş kazası saymadı, ne yapmalıyım?

SGK'nın iş kazası saymama kararına karşı 6 ay içinde idari yargıda iptal davası açılabilir. Kararın iptali halinde tüm geçmiş haklar geri alınır.

Sonuç

İş kazası tazminatı, hem SGK hem işveren cephesinde paralel yürüyen iki ayrı süreçtir. Sürekli iş göremezlik durumunda aktüer raporu olmaksızın açılan davalar yetersiz miktarda tazminata yol açar. Çalışanın haklarını eksiksiz alabilmesi için kaza sonrası ilk hafta içinde tüm tıbbi ve idari belgeleri toplayıp profesyonel bir aktüer hesaplaması yaptırması büyük önem taşır.